Spectaculaire ideeën voor verduurzaming van kerkgebouwen

“Vroeger had je een vraag, een behoefte en kwam er een gebouw. Nu heb je een gebouw en is er een vraag nodig.” Verduurzamen, voortbestemmen en herbestemmen van kerkgebouwen lopen door elkaar heen. Het verduurzamen van iconische stadskerken was de kern van een prijsvraag, uitgeschreven door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Rijksbouwmeester.  Onder de titel ‘Sublieme schoonheid Sublieme duurzaamheid’ werd negen teams van bedrijven op het gebied van ontwerp, duurzaamheid en erfgoed gevraagd een visie te ontwerpen op een drietal thema’s. Op 20 oktober 2021 vond in Eindhoven de presentatie plaats van de drie winnende ideeën.

Elk team kreeg drie iconische stadskerken toegewezen waarvoor binnen het eigen thema een visie moest worden ontwikkeld. De thema’s waren door de RCE en de Rijksbouwmeester als volgt bepaald:

• Binnenruimte: klimaat, gebruik en comfort
• Energiekoppelingen: opvang, energieopwekking en -uitwisseling
• Verbinding met de omgeving: toegankelijkheid en inbedding

De directeur van de RCE, Susan Lammers en de -inmiddels voormalige- Rijksbouwmeester Floris Alkemade trapten de bijeenkomst af.
Alkemade: “Als kerken hun religieuze functie verliezen, verliezen ze niet hun betekenis. De uitdaging is waarin de betekenis ligt en wat de waarde daarvan is.” Daarbij merkte hij op dat verduurzaming volgens hem teveel wordt gezien als technisch vraagstuk. Multifunctioneel gebruik is ook duurzaam. “Er is weinig zo duurzaam als een kerkgebouw dat al honderden jaren oud is, te blijven gebruiken, al dan niet met een andere bestemming.”
Lammers benadrukte dat de prijsvraag weliswaar gaat over ‘iconische stadskerken’, maar dat het spin-off effect is dat de aangereikte visies ook bruikbaar zijn voor andere kerken. Verwijzend naar ‘duurzaamheid in sociale zin’ riep zij op pragmatisch om te gaan met gedeeld of ander gebruik. “Als de RCE daarbij vraagt om soepelheid van kerken, moet dat natuurlijk ook de andere kan op werken.”

Binnenruimte
Het team dat een visie mocht ontwerpen over ‘Binnenklimaat, gebruik en comfort’ kwam met opvallende maar zeker bruikbare ideeën. Het liet zich inspireren door de schoonheid van paramenten, liturgische textiele voorwerpen. Het doel in de visie was om selectief en doelgericht te verwarmen, waarbij een besparing tot wel 50% op de gasrekening kan worden gerealiseerd.
Met tenten en gordijnen die passen bij de architectuur wil men kleinere ruimtes creëren die beter te verwarmen zijn en de temperatuur ook beter vasthouden. Het gebruik van stoffen kan bovendien de akoestiek gunstig beïnvloeden.

Energiekoppelingen
De visie van het team dat zich bezig hield met ‘Opvang, energieopwekking en -uitwisseling’ had een tamelijk abstract en futuristisch karakter.
Er werden ontwerpen getoond van gordijnen van regenwater, van een extra, vrijstaand paviljoen met aureool als uitzichtplatform en extra paviljoens als zijbeuken toebedacht voor verbinding en beleving.
Volgens het team worden met de ‘sublieme paviljoens de kerken getransformeerd in een metabolische bron’ waar onder meer ‘stromen van energie, water, voedsel, verse lucht, liefde, respect en erkenning doorheen zullen vloeien’.

Verbinding
Het doel binnen dit thema was te komen met ontwerpvoorstellen voor ‘het verbeteren van de manifestatie van de kerk als vanzelfsprekend, toegankelijk en laagdrempelig onderdeel van het stedelijk weefsel’.
De ontwerpen zijn al snel het meest concreet te verbeelden doordat het een beroep doet op het waarnemingsvermogen en verbeeldingskracht van bezoekers van kerken. De ontwerpen toonden mogelijkheden om de buitenruimte rond kerken één geheel te laten vormen met het interieur. De indrukken die je buiten opdoet, worden verlengd en versterkt wanneer je de kerk binnenkomt. Omgevingsecologie die uitnodigt om de kerk binnen te gaan.

Onbevangen delen
Architect en tevens predikant van de Utrechtse Jacobikerk, Willem-Jan de Hek, riep in een gesproken column op tot onbevangen delen. “De beschermheilige van de stad Utrecht, Sint Maarten, sneed zijn dure mantel doormidden toen hij een arme, dakloze man kou zag lijden. Een vroeg voorbeeld van de deeleconomie. Zoals deze Sint Maarten zouden ook kerken hun gebouw onbevangen kunnen delen, zonder enige terughoudendheid.”

Magazine
De drie winnende ontwerpen én de zes 'runner-ups' worden gepresenteerd in een magazine dat gratis kan worden gedownload via de website van de RCE.

Foto: Tijdens de presentatie van het magazine 'Sublieme Schoonheid. Sublieme Duurzaamheid'. V.l.n.r. Susan Lammers (directeur RCE), Ellen Snoep (Grote Kerk Naarden), Rutger Jans (Sint-Jankathedraal Den Bosch), Coby Zantbergen (Grote Kerk Zwolle) en Floris Alkemade (voormalig Rijksbouwmeester). Foto: Helderblauw.