Nevenbestemming van kerken: er kan zoveel meer

Tekst: Kees Posthumus | Beeld: Helderblauw

Steeds meer kerken maken, naast hun kerkdiensten, ruimte voor sociale, maatschappelijke, culturele en commerciële activiteiten. Goed voor dorp, wijk en stad, goed voor de financiën, goed voor de kerk.

Overal in Nederland denken kerken na over de toekomst van hun kerkgebouw. Daarbij staat nevenbestemming volop in de aandacht. Nevenbestemming wil zeggen dat het kerkgebouw naast kerkdiensten en vieringen ook andere functies en bestemmingen krijgt. Dat is goed voor de sociale en culturele functie van de kerk in stad, dorp of wijk. En, mits goed aangepakt, helpt het de begroting sluitend te maken.

Congres
‘Kansen voor het kerkgebouw’ was de titel van het congres tijdens de Kerkenbeurs Noord op donderdag 20 maart in Drachten. De Vereniging voor Kerkrentmeesterlijk Beheer organiseerde het congres, in samenwerking met de Kerkenbeurs, om kerken te helpen hun kerkgebouw door te kunnen geven aan volgende generaties. Vanzelfsprekend is dat allang niet meer.
Het congres begon met acht korte presentaties of ‘pitches’, waarin geslaagde voorbeelden van nevenbestemmingen van kerkgebouwen voorbij kwamen. Er is veel mogelijk en één ding is zeker: vanzelf gaat het nooit. Een gemeente of parochie moet beschikken over bestuurlijk denk- en daadkracht, over verbeeldingskracht én over draagvlak in de geloofsgemeenschap. Daarnaast moest er, nieuw jargon voor de kerken, een sluitende ‘businesscase’ te maken zijn. In goed Nederlands: het moet financieel uit kunnen.

Restaurant
Dat lukt goed bij Assen Bloeit, een sociaal initiatief in de wijk Assen-Oost. Drie jaar geleden werd De Open Hof, gebouwd in de jaren ’70, aangekocht van de Protestantse Gemeente Assen. Geld kwam van de Stichting Kerkelijke Goederen (SKG) en gulle gevers. De kerk werd flink verbouwd tot een fris, uitnodigend gebouw, waar wijkbewoners zich welkom weten en thuis voelen. Het is nu een bruisend centrum waar van alles gebeurt,
dankzij actieve wijkbewoners en verschillende organisaties. In de tuin rond de kerk worden door het groenteam groenten verbouwd. Prei en sla belanden dankzij een keukenteam op de borden van restaurant Boca Boca, dat twee keer per week haar deuren opent. Er zijn workshops en ontmoetingen. Er is samenwerking met de gemeente, met zorg- en welzijnsorganisaties. Het gaat hier ‘om de passie van mensen. Van daaruit gaan ze meedoen in teams die  direct hun netwerk vergroten’. Nevenbestemming houdt in dat er ook gevierd wordt. Ook dat is in De Open Hof gelukt: drie geloofsgemeenschappen houden er hun diensten. Ook worden zalen verhuurd aan derden. Al met al lukt het Assen Bloeit om, na een aanloopperiode van drie jaar, de begroting rond te krijgen. Of, in goed Engels, het lukt om een positieve businesscase te realiseren.
Het lukt zo goed, dat binnenkort een tweede kerk in Assen wordt aangekocht. Het eerste halve miljoen voor de aankoop is al binnen. 

Buurtbakens
In Haarlem gingen de gemeente en kerken actief met nevenbestemming aan de slag. Er kwam ambtelijke ondersteuning en geld vanuit de Erfgoeddeal, een financiële regeling vanuit de rijksoverheid. Het project kreeg de naam Buurtbakens.
Haarlem beschikt over een Kerkenvisie, dit is het vervolg daarop. Dankzij het maken van Kerkenvisies is overal in Nederland de koudwatervrees tussen kerken en gemeente verdwenen of op zijn minst minder geworden.
Vaak zoekt de gemeente ruimte zoekt voor organisaties en initiatieven, terwijl kerken beschikken over ruimte. Daarbij zijn nadrukkelijk ook de bijgebouwen, verenigingsgebouwen en pastorieën, in beeld.
Zeven kerken doen mee aan Buurtbakens. Het project is zo voorbeeldig en succesvol, dat geïnteresseerden mee kunnen doen aan een fietsexcursie langs deze kerkgebouwen. Ook is in het Architectuur Centrum een fototentoonstelling ingericht. De Haarlemse Buurtbakens tonen aan dat nevenbestemming een kwestie van maatwerk is. Elke kerk kiest een eigen weg van culturele tot sociale functie. Uitgangspunt is dat er in de gebouwen blijft worden gevierd en gepreekt, gebeden en gezongen.

Dorpsdokter
Over naar Nieuw- en Sint Joosland op het Zeeuwse eiland Walcheren. Daar waren de kerk en het dorp het saaie, allesbehalve bio-diverse grasveld rond de kerk beu, vertelt Carla Dik-Faber, projectleider van GroeneKerken.
Dit is een groeiend netwerk van momenteel 520 kerken, die werken aan duurzaamheid.
Kerk en dorp gingen rond de tafel en bedachten een plan voor de omgeving van de kerk. Bij zijn afscheid bestemde de dorpsdokter giften voor de nieuwe tuin. Ook andere dorpsbewoners trokken de portemonnee.

Vrijwilligers
pakten schoppen en harken om de tuin te transformeren tot een biodiverse, aantrekkelijke dorpstuin. Kerken die werken aan duurzaamheid laten zien dat ze hun verantwoordelijkheid nemen. Dat versterkt de positie van de kerk in de samenleving. Dik: “Wij leven in donkere tijden en mensen, vooral jongeren, verlangen naar positieve verhalen.” De insteek in Nieuw- en Sint Joosland is eerder die van sociaalmaatschappelijk belang dan van een sluitende businesscase.

Bureaus
In de pitches kwamen ook organisaties aan het woord die kerken helpen om hun kerkgebouw toekomst te geven. Kaader Kerkadvies, Kerk & Co, COUP behoren tot de partners van de VKB: organisaties en bedrijven die bij de protestantse kerkrentmeestersorganisatie een streepje voor hebben. Coup helpt de Protestantse Gemeente Abcoude met de plannen voor het monumentale kerkgebouw, zie elders in dit nummer. Kerk & Co is betrokken bij de planvorming rond de Haarlemse Pelgrimkerk, ook een Buurtbaken. Kaader Kerkadvies begeleidde onder andere de kerkenvisie in Harlingen, waar Kerkmagazine in het vorigenummer over schreef.

In deze kerkenvisie noemt Kaader zeven manieren waarop kerken een nevenbestemming kunnen vinden. Dat zijn: een geloofsgebouw zijn in een breed, kerkoverstijgend verband, met een lichtjesavond of een gedachtenisbijeenkomst, een rouwen trouwzaal, een concertzaal, een stilteruimte in een drukke wereld, een museum, een bezienswaardigheid, een marktplein voor een boeken- of plantjesmarkt, een huiskamer als
ontmoetingsplaats voor omwonenden. En, letterlijk overstijgend, een uitzichtpunt naar de wijde wereld vanaf de toren. 

Kerkenverzekeraar Donatus bood hulp aan bij het denken over nevenbestemming van de kerkelijke gebouwen. Breder gezien kan de kerk ook ruimte bieden voor betaalbare woningen voor starters en ouderen en zo van grote waarde worden voor de lokale gemeenschap. Kerken zijn welkom bij Donatus voor een kop koffie en een goed gesprek over nevenbestemming.
Na de pitches, een kort zaalgesprek en een pauze konden de congresgangers in twee rondes verder praten bij acht tafels, begeleid door deskundige sprekers van de pitches. Dat leverde levendige gesprekken op, die laten
zien dat nevenbestemming een hoogst actueel thema aan het worden is. 
Overleg, onderzoek, samenwerking en maatwerk zijn geboden, maar er kan zoveel meer dan je denkt.