Stefanuskerk Beilen na grote renovatie weer in gebruik

Op zondag 8 mei is de Stefanuskerk in Beilen met een feestelijke kerkdienst weer in gebruik genomen. De werkzaamheden aan het kerkgebouw startten al in 2018. Ambtelijke procedures verstoorden de planning ingrijpend. 

In september 2020 schreef Kerkmagazine een artikel over de renovatie- en restauratiewerkzaamheden. Dat artikel is hieronder te lezen.

Een poort in de Stefanuskerk

Door: Dick Vos

Vol goede moed gaat de Stichting Stefanuskerk Beilen in 2017 aan de slag. De kerk, eigendom van de Protestantse Gemeente Beilen- Hijken-Hooghalen, zal omgeturnd worden tot een gebouw waar diverse activiteiten kunnen plaatsvinden. Van kerkdiensten en trouwerijen tot concerten, exposities, lezingen, podiumkunsten en zakelijke bijeenkomsten.
Door uitbreiding van de mogelijkheden, ook voor buitenkerkelijk gebruik, zal het gebouw toekomstbestendig worden. Het exterieur is al gerestaureerd, het gereviseerde orgel staat in onderdelen klaar om teruggezet te worden. Het interieur wacht nog op aanpassing. In ieder geval moeten de banken in het schip vervangen worden door stoelen. Een nieuwe vloer van schuimbeton zal voor enige isolatie zorgen en dient tegelijk als basis voor vloerverwarming. Het is de commissie bekend dat er in dit soort situaties archeologisch onderzoek gedaan moet worden en dat wordt in gang gezet. Het onderzoek legt veldkeien bloot, die deel uitmaakten van de fundamenten van voorgangers van het huidige gotische gebouw uit de vijftiende eeuw. Foto’s van skeletresten die in het koorvloer gevonden werden, staan tussen het onkruid.

Poort
Inmiddels ligt er een herinrichtingsplan van Pim van Dijk Designs. Zijn idee is om in het midden van de kerk, waar schip en koor in elkaar overgaan, een houten poortconstructie te plaatsen, vier meter hoog en vier meter diep. Het wordt een opengewerkte boog over bijna de hele breedte van de kerk, waarin licht, geluid en andere techniek weggewerkt worden.
Door middel van schermen aan weerszijden is het daardoor mogelijk de kerkzaal al naar gelang de behoefte te verdelen in één, twee of drie afzonderlijke ruimten met elk een eigen sfeer en een eigen functie. Volgens Pim van Dijk moet er in een multifunctioneel gebouw voldoende ruimte zijn voor ontmoeting. Wanneer in het koor een concert, een viering of andere bijeenkomst plaatsvindt, kan het schip ingericht voor de koffie of de borrel. De poort kan ingericht worden als toneel of als liturgisch centrum. Wanneer beide schermen neergelaten worden, kan een intieme ruime gecreëerd worden, die volgens Van Dijk vanzelf een sfeer van sacraliteit met zich meebrengt.
Een mobiel podium kan op verschillende plekken opgesteld en uiteenlopende stoelenplannen bieden optimaal ruimte aan voor uiteenlopende activiteiten. De hangende kansel moet hiervoor een plek achter in het koor krijgen.

Enorm veel tijd
Uiteraard wordt het herinrichtingsplan voorgelegd aan de kerkelijke gemeente, vertelt Gerda Seubring, secretaris van de stichting. Omdat het tamelijk ingrijpend is, nemen ze er de tijd voor. Dat een kerk zonder banken handig is, zien de meesten wel in. Dat er zo’n poort in de kerk gaat komen, roept meer vraagtekens op. En wat zijn de gevolgen voor de akoestiek? Volgens Jan Bril, specialist zaalakoestiek, zal de poort daarop geen negatieve in vloed hebben.
Daarnaast moeten de voornemens naar de burgerlijke gemeente. Het gaat per slot van rekening om aanpassingen aan een rijksmonument. Dat neemt de nodige tijd in beslag. Via de gemeente Midden-Drenthe gaan de plannen naar de gecombineerde welstands- en monumentencommissie, de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en Cultuurhistorie (CRKW). Deze stelt nadere vragen en heeft na beantwoording steevast een aantal keren aanvullende punten. De burgerlijke gemeente geeft aan in principe de aanwijzingen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) te volgen. De communicatie verloopt via de burgerlijke gemeente waarin ondertussen een nieuw college gevormd wordt. Pas in een later stadium blijkt dat het stichtingsbestuur zich ook direct aan tafel bij de commissies kan laten uitnodigen. Allemaal factoren die het tempo van de afhandeling niet ten goede komen, aldus Seubring. Het is inmiddels 2019, de kerkvloer ligt al een jaar open.

Betonvloer
“We zijn gestart met het gefaseerd aanbieden van onze plannen”, vertelt Seubring. “Alles samen leek wel heel veel te worden en bepaalde onderdelen hadden we zelf ook nog niet helemaal uitgewerkt. En wanneer voor een deelproject toestemming gegeven was, zouden we op dat punt al met de uitvoering kunnen beginnen.” Na de restauratie van het exterieur is de betonvloer aan de beurt, samen met de vloerverwarming en het verplaatsen van de preekstoel. De aanvraag van toestemming voor het plaatsen van de poortconstructie met audiovisuele voorzieningen volgt, in combinatie met een aanvraag voor plaatsing van een nieuw bijgebouw aan de noordzijde van de kerk. Deze nieuwe aanbouw wordt via een glazen gang aangesloten op de noordelijke ingang van de kerkzaal. Daar moeten in ieder geval toiletvoorzieningen komen, faciliteiten voor de catering en aandacht voor de betekenis van Drentse Dingspilkerken.

Preekstoel
Seubring: “Gaandeweg bleek toch dat de monumentencommissie behoefte had aan een totaaloverzicht. Dat betekende voor ons dat we bepaalde aspecten eerder dan gepland ter goedkeuring moesten voorleggen aan de kerkelijke gemeente. We boekten op zich wel voortgang, maar al die processen vragen vreselijk veel tijd. Zeker wanneer je door aanvullende vragen van de commissies opnieuw aan het werk wordt gezet.”
Op een aantal punten moeten de plannen aangepast. Zo moet de preekstoel blijven hangen op z’n plek tussen het schip en het koor. Ook moeten de oude plavuizen terugkomen. En wel op zo’n manier dat in de uiteindelijke vloer zichtbaar wordt waar vroeger de banken stonden.
Pim van Dijk ergert zich aan de besluiten. Dit soort commissies is te veel gericht op het in beeld brengen van de geschiedenis, vind hij. Ze houden te weinig rekening met wat er nodig is om de kerken bruikbaar te maken voor culturele en spirituele functies in de huidige tijd. Die functies vragen een zorgvuldige opbouw van de ruimte.

Struikelblokken
De kerk had zeker nog anderhalf jaar langer gebruikt kunnen worden als eerst alle procedures doorlopen waren, kan achteraf geconcludeerd worden. “Anderzijds weet je van tevoren niet hoe lang archeologisch onderzoek en het traject tot vergunningverlening gaat duren”, vervolgt Seubring. In maart dit jaar neemt Gemeente Midden-Drenthe de positieve adviezen van de commissies over maakt het ontwerpbesluit de gevraagde vergunning te verlenen bekend. De reactietermijn liep tot half juni en inmiddels is duidelijk dat er drie ‘zienswijzen’ ingediend zijn. Met deze reacties van belanghebbenden dient de gemeente rekening te houden bij het nemen van een definitief besluit. Wanneer de indieners zich onvoldoende gehoord achten, kunnen ze vervolgens bezwaar maken of in beroep gaan tegen het besluit. “Wanneer er geen zienswijzen ingediend waren, had er met kerst waarschijnlijk een vloer gelegen en had het mannenkoor kunnen optreden. Dat kunnen we nu wel vergeten”, denkt Seubring.
Is de moed ze nooit in de schoenen gezakt? “Individueel wel eens”, bekent ze. “In het begin zie je mogelijkheden, maak je plannen en enthousiasmeer je elkaar. Gaandeweg komen er wel veel struikelblokken en hindernissen op je pad. Daar trokken we elkaar dan doorheen gelukkig. Want we moeten door en het moet gewoon af.”

Tweedehands
In de periode waarin gewacht moest worden op toestemmingen, zat de stichting niet stil. Het overleg met aannemer, installateur, elektricien en architect ging gewoon door, om bij groen licht direct in actie te kunnen komen. Voorafgaand aan de herinrichting is geen uitgebreid marktonderzoek gedaan. Wel is er een haalbaarheidsstudie met exploitatiebegroting opgesteld en partijen in de directe omgeving bleken op voorhand enthousiast over het vooruitzicht de kerk te kunnen gebruiken. Daarbij heeft de kerk een eigen Commissie Kunst en Cultuur en komen van derden inmiddels aanvragen binnen voor het huren van de ruimte. Van de protestantse gemeente krijgt de stichting de nodige tijd om zich te ontwikkelen. In een periode van tien jaar wordt de financiële ondersteuning vanuit de kerk langzaam teruggebracht naar nul.
Met de plannen voor de kerkzaal en het bijgebouw is ruim drie ton gemoeid. Ondanks bijdragen van onder meer de protestantse gemeente, rijk en provincie is de dekking hiervoor nog niet geheel rond. Er worden nog fondsen benaderd en particulieren kunnen vriend van de Stefanuskerk worden. Indien nodig worden de aanpassingen ook aangepast aan de beschikbare middelen, legt Seubring uit. Maar alleen waar mogelijk, want de basis moet goed zijn. Zo is al besloten geen nieuwe stoelen te kopen. De stoelen die al in het koor stonden worden aangevuld met tweedehands exemplaren van hetzelfde type.
Ook de inzet van vrijwilligers zorgt voor grote besparingen. Die hebben bijvoorbeeld alle banken verwijderd. Archeologisch onderzoek konden zij uiteraard niet doen, wel konden ze het vele zand afvoeren dat uit de vloer geschept werd. Ze maakten ook de oude plavuizen schoon die strakst een nieuwe plek krijgen. “Zonder vrijwilligers ben je niks.”